ภูมิปัญญาชาวบ้าน 4 ภาค

ขนาดตัวอักษร

-A A +A
รูปภาพของ santhiphong

 ภูมิปัญญาชาวบ้าน มาจากคำว่า ภูมิคือ พื้นที่ และ ปัญญา คือ ความรอบรู้ ความรู้ทั่ว ความฉลาด ดังนั้นคำว่าภูมิปัญญาชาวบ้าน จึง มีความหมายว่า ความรู้ ความสามารถ ความเชื่อ ซึ่งนำไปสู่การปฏิบัติเพื่อไขปัญหาของมนุษย์ ประเทศไทยสามารถพบภูมิปัญญาชาวบ้านได้แทบจะทุกพื้นที่ของประเทศ บางครั้งอาจะมีมากมายกว่าที่เราจะรู้ก็เป็นได้ วันนี้เราจะตัวอย่างภูมิปัญญาของชาวบ้านที่มีความโดดเด่นในภาคต่างๆของประเทศไทยมานำเสนอให้ทุกท่านได้ทราบกันดังต่อไปนี้ ตามมาชื่นชมพูมิปัญญาชาวบ้านในประเทศไทยกันค่ะ
ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมภาคกลาง
ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมภาคกลางนั้น มีเอกลักษณ์ที่แสดงถึงวิถีการดำรงอยู่ของคนภาคกลางเป็นอย่างดี โดยภูมิปัญญาและประเพณีบางอย่างคล้ายคลึงกับประเพณีของภาคอื่น
ตัวอย่างเช่น
• ภูมิปัญญาด้านคติธรรม ความคิด ความเชื่อ
พิธีแรกนา
• ศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านภาคกลาง
- การทำขลุ่ย
- มีดอรัญญิก
- โอ่งมังกร
- เครื่องปั้นดินเผาเบญจรงค์
- เครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ด
- ปลาตะเพียนสาน

ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมภาคเหนือ
ภาคเหนือ หรือล้านนา ดินแดนแห่งความหลากหลายทางประเพณีและวัฒนธรรมที่มีความน่าสนใจไม่น้อยไปกว่า    ภาคอื่นของไทย เพราะเป็นเมืองที่เต็มไปด้วยเสน่ห์มนตร์ขลัง วัฒนธรรมความเชื่อที่มีความหลากหลายเชื้อชาติ มีเอกลักษณ์ภูมิปัญญาหลายอย่างที่มีความน่าสนใจ ดังตัวอย่างต่อไปนี้
• ด้านหัตถกรรมพื้นบ้าน
- ร่มบ่อสร้าง
- การแกะสลักไม้บ้านถวาย
- เครื่องปั้นดินเผา
- ของเล่นพื้นบ้านจากกะลา
- เครื่องเงินวัวลาย

• ภาษิตสอนใจ ที่เรียกว่า “ล้านนาภาษิต” สอนให้ผู้คนเคารพกฎระเบียบ   ของสังคม เช่น ไม่เห็นแก่ตัว รู้จักการแบ่งปัน ระมัดระวังคำพูดไม่ใช้คำพูดล่วงเกินผู้อื่น และเน้นการ
• พืชผักพื้นบ้าน
- ที่เก็บหาได้ตามชายป่า มีคุณประโยชน์ในด้านต่างๆ เช่น ใช้เป็นอาหาร ยาสมุนไพร และทำสีย้อมผ้าฝ้าย
- พืชบางชนิดช่วยยึดตลิ่งริมน้ำไม่ให้ถูกกระแสน้ำกัดเซาะพังทลาย และลวดลายของใบพืชผักบางชนิด
- มีความสวยงามถึงกับนำมาทำลวดลายบนผ้าตีนจก หรือลายปูนปั้นหน้าโบสถ์ เป็นต้น
•  การแพทย์พื้นบ้าน รักษาทั้งร่างกายและจิตใจ และรวมไปถึงญาติพี่น้องในครอบครัวด้วย เมื่อคนไข้เกิด
ความพึงพอใจต่อวิธีรักษาพยาบาลจะส่งผลดีทางด้านจิตใจ ทำให้ผู้ป่วยหายจากอาการเจ็บไข้ได้ป่วยอย่างรวดเร็ว

ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมภาคใต้
ภูมิปัญญาท้องถิ่นภาคใต้ เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันเกิดจากการพัฒนา การปรับตัว ปรับวิถีชีวิตของคนในภาคใต้ที่ประกอบด้วยคนไทยและอีกหลายชาติพันธุ์ที่อยู่ร่วมกัน  ภูมิปัญญาของภาคใต้จึงมีความหลากหลาย ทั้งที่ได้พัฒนาการจากการปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ หรือคนต่างถิ่นที่พกพามาจากแหล่งอารยธรรมต่างๆ จนหลอมรวมกัน เกิดเป็นภูมิปัญญาประจำถิ่น
• เครื่องตักน้ำ (กาน้ำ)   ใช้ตักน้ำ จากบ่อน้ำลึก ๆ ได้ สะดวกและทุ่นแรง นิยมใช้กันมากในชนบทในอดีตที่ยังไม่มีไฟฟ้าหรือเครื่องสูบน้ำแม้ในปัจจุบันก็ยังคงใช้ในพื้นที่ที่ไฟฟ้ายังเข้าไปไม่ถึง
•  ยาสมุนไพรซาไก    ซาไกเป็นชาวป่าที่ได้ชื่อว่าเป็นเจ้าแห่งสมุนไพร เนื่องจากมีความชำนาญเป็นพิเศษในเรื่องเครื่องยาสมุนไพร ซาไกจะใช้สมุนไพรรักษาโรคต่าง ๆ ได้เป็นอย่างดี
• เรือกอและ    เรือกอและเป็นเรือในจังหวัดภาคใต้ตอนล่าง ซึ่งใช้ในการประมงทางทะเลของชาวประมงมุสลิมในจังหวัดภาคใต้ นับว่าเป็นเรือที่แปลกตาและหาดูได้ยากในจังหวัดอื่นๆ

ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมภาคอีสาน
 ภาคอีสานเป็นภาคที่มีเอกลักษณ์ในเรื่องของภูมิปัญญาและความเชื่อ ที่เห็นเด่นชัดในหลายเรื่องด้วยกัน เนื่องจากสมัยก่อนชาวภาคอีสาน มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ลำบาก จึงต้องมีการคิดค้นหาสิ่งที่ทำให้ตนเองอยู่ได้ จึงเกิดภูมิปัญญามากมายดังตัวอย่างที่ยกมานี้

1. การสานกระติบข้าว
     กระติบข้าว (หรือก่องข้าวเหนียว) เป็นของใช้ประจำบ้านที่ใช้บรรจุข้าวเหนียว ทุกครัวเรือน ทุกพื้นที่ที่รับประทานข้าวเหนียว โดยเฉพาะในภาคอีสานของไทย ซึ่งชาวอีสานนิยมบริโภคข้าวเหนียว

2. พิธีบายศรีสู่ขวัญ
     การบายศรี-สู่ขวัญ เป็นกิจกรรมที่จัดขึ้นเพื่อความเป็นสิริมงคล นิยมจัดทำกันในโอกาสอันเป็นมงคลต่าง ๆ เช่น ขึ้นบ้านใหม่ บวชนาค แต่งงาน เลื่อนยศ เลื่อนตำแหน่ง พระภิกษุเลื่อนสมณศักดิ์ หรือผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือมาสู่ท้องที่ จะต้องเดินทางไกล ย้ายที่อยู่ เป็นพิธีมงคลที่นิยมทำกันมากทั้งในงานเล็กน้อยภายในครอบครัว หรือจัดเป็นพิธีใหญ่โตตามฐานะ
    คำว่า "ขวัญ" เป็นนามธรรม ไม่มีรูปร่างหน้าตาปรากฏให้เห็น ไม่สามารถจับต้องหรือสัมผัสได้ แต่จะสังเกตได้ด้วยความรู้สึก ถ้าขวัญของผู้ใดอยู่กับตัวผู้นั้นจะมีความสุขกายสบายใจเป็นปรกติ แต่ถ้าขวัญของผู้ใดหลบลี้หนีหายผู้นั้นจะมีลักษณะอาการตรงกันข้าม พิธีบายศรีสู่ขวัญที่ปฏิบัติสืบต่อกันมาถึงปัจจุบันนี้ คนไทยเชื่อว่าเป็นพิธีกรรมหนึ่งที่จะช่วยส่งเสริมเพิ่มพลังใจให้เข้มแข็ง เมื่อมีขวัญที่มั่นคงพลังใจที่เข้มแข็งดีแล้ว ย่อมส่งผลให้การประกอบภารกิจหน้าที่นั้น ๆ บรรลุผลสำเร็จได้ตามความมุ่งหมาย
    คำว่า "บายศรี" แปลว่าข้าวที่เป็นมงคล เป็นสัญลักษณ์ของพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับชีวิต

3. ประเพณี บุญบั้งไฟ
ประเพณีบุญบั้งไฟถือเป็นสาระของความสนุกสนานที่แฝงไว้ด้วยความเชื่อถือศรัทธาที่มีมาอย่างยาวนาน กิจกรรมทั้งหมดของประเพณีนี้ได้ถ่ายทอดความรู้สึก ภูมิปัญญาของชุมชนในเรื่องเทคโนโลยีพื้นบ้าน การเลือกไม้ไผ่มาทำบั้งไฟ การตัดไม้ไผ่โดยไม่เป็นอันตราย การบรรจุดินปืนลงกระบอกไม้ไผ่ ล้วนเป็นภูมิปัญญาที่สั่งสมสืบกันมา การตกแต่งบั้งไฟเป็นงานศิลปะ การเซิ้ง การรับลำ และความเชื่อในผีแถน

ภูมิปัญญาชาวบ้านนับว่าส่วนสำคัญซึ่งแสดงถึงเอกลักษณ์ ความเป็นอยู่   ความเชื่อ  ประเพณี และ วัฒนธรรม     ในแต่ภาคของประเทศไทยยังมีภูมิปัญญาต่างๆอีกมากที่นำกล่าวให้ยาวมากกว่านี้ก็คงจะไม่จบง่ายๆแน่นอน  ภูมิปัญญาเป็นสิ่งเราคนไทยควรสืบทอดไปให้อยู่ชั่วลูกชั่วหลานตลอดไป